NAKHCHIVAN STATE UNIVERSITY SCIENTIFIC WORKS
The "Nakhchivan State University Scientific Works" journal is a peer-reviewed academic publication dedicated to promoting the dissemination of scientific research conducted at Nakhchivan State University. The journal covers a broad range of disciplines, including but not limited to natural sciences, social sciences, humanities, and technology. Our mission is to provide a platform for researchers, academicians, and students to share their original research findings, innovative methodologies, and critical reviews. The journal is published biannually and is available in both print and online formats.
SİYƏZƏN RAYONUNDA QEYD OLUNAN BƏZİ HÖRÜMÇƏK NÖVLƏRİNİN (ARACHNIDA, ARANEAE) QİDA SPEKTRİ
Məqalədə 2021-2023-cü illərdə Siyəzən rayonu ərazisində aparılmış tədqiqatlar zamanı qida spektri öyrənilmiş bəzi hörümçək növləri (Thanatus vulgaris Simon, 1870, Cyrba algerina (Lucas, 1846), Heliophanus dunini Rakov et Logunov, 1997, Philaeus chrysops (Poda, 1761), Runcinia grammica (C.L.Koch, 1837) haqqında məlumatlar qeyd olunmuşdur.
Copyright (c) 2024 NAKHCHIVAN STATE UNIVERSITY SCIENTIFIC WORKS https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ƏSAS BECƏRMƏ ÜSULLARININ “QOBUSTAN” YUMŞAQ BUĞDA SORTUNUN DƏN MƏHSULDARLIĞINA VƏ MƏHSULUN STRUKTUR ELEMENTLƏRİNƏ TƏSİRİ
Sələf, torpaq becərmələri və qidalanma şəraiti fonunda əsas becərmə üsullarının buğda bitkisinin dən məhsuldarlığına və məhsulun struktur elementlərinə təsiri Cəlilabad Bölgə Təcrübə Stansiyasının ərazisində qoyduğumuz 3 amilli (2×3×3) tarla təcrübəsində apardığımız tədqiqatlarda öyrənilmiş və alınan nəticələr məqalədə öz əksini tapmışdır. Tədqiqatlar 2019-2021-ci vegetasiya illərində aparılmaqla standart metodlardan istifadə olunmuşdur. Belə ki, faktiki məhsuldarlıq təcrübədə hər bir lək üzrə birbaşa kombaynla yığılmış dən məhsulunun kütləsinə görə müəyyən edilmişdir. Məhsulun struktur analizi isə 1m2 sahədən ( ləklərin diaqonalı üzrə 4 yerdə uzunluğu 83 sm olan iki nişanlanmış cərgə (0,8 m × 0,3 m × 4 = 1 m2) yığılmış dərz nümunəsində aparılmışdır. Tədqiqatın obyekti “Qobustan” yumşaq buğda sortu olmuşdur. Beləliklə, apardığımız 3 illik tədqiqatın orta nəticəsinə əsasən, demək olar ki, öyrənilən amillərin “Qobustan” yumşaq buğda sortunun dən məhsuldarlığına və məhsulun struktur elementlərinə təsiri vardır və dispersiya analizinə əsasən, bu təsir 0,01 ehtimal səviyyəsində əhəmiyyətlidir. Məhsuldarlıq isə variantdan asılı olaraq dinamik xarakter daşısa da, Dunkan kriteriyasına görə dispersiya analizinin nəticəsindən məlum olmuşdur ki, ən yüksək dən məhsulu noxud sələfindən sonra N60P60 + 10 ton peyin fonunda torpağı ağır diskli mala ilə 10-12 sm dərinlikdə 2 dəfə (çarpaz) diskləmədə alınmışdır. Nəticədə tədqiqatın optimal variantında “Qobustan” yumşaq buğda sortunun dən məhsuldarlığı 45,8 s/ha müəyyən edilmişdir.
GƏNCƏ-DAŞKƏSƏN VƏ QAZAX-TOVUZ İQTİSADİ RAYONLARINDA AQRAR TƏSƏRRÜFATIN İNKİŞAFINDA DÖVLƏT PROQRAMLARININ ROLU
Məqalədə Gəncə-Daşkəsən və Qazax-Tovuz iqtisadi rayonlarında Dövlət Proqramlarının, eləcə də kənd təsərrüfatının ayrı-ayrı sahələrini və istiqamətlərini dəstəkləyən proqramların həyata keçirilməsinin məhsul istehsalının artmasında rolu araşdırılmışdır. Məqsəd aqrar təsərrüfatın inkişafında bu proqramların əhəmiyyətini və dəyişikliklərin təhlilinə əsasən, regionun istehsal potensialını müəyyənləşdirmək olmuşdur. Gəncə-Daşkəsən və Qazax-Tovuz iqtisadi rayonları respublikanın əsas kənd təsərrüfatı regionlarıdır. Bu rayonlarda kənd təsərrüfatının kifayət qədər inkişaf etmiş sahələri vardır. Belə ki, rayonlar bəzi kənd təsərrüfatı bitkilərinin: üzüm, kartof, şəkər çuğunduru, günəbaxan, tərəvəz və s. əkildiyi mərkəzlərdir. Ölkə üzrə günəbaxan istehsalının 46,7%-i Gəncə-Daşkəsən iqtisadi rayonunun, kartof istehsalının 50,9%-i, üzüm istehsalının 31,7%-i, tərəvəz istehsalının 20,6%-i, o cümlədən örtülü torpaqlarda tərəvəz istehsalının 36,4%-i, şəkər çuğunduru istehsalının 30,4%-i Qazax-Tovuz iqtisadi rayonunun payına düşür. Bu bitkilər əhalinin gündəlik ərzaq tələbatının ödənilməsində və yeyinti sənayesinin xammalla təminatında xüsusi əhəmiyyət kəsb etməklə, ərzaq təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır. Burada kənd təsərrüfatı müəssisələrinin kifayət qədər olmaması bəzi məhsullardan tam yararlanmağa imkan vermir. Onların emalı müəssisələrinin ərazidə yerləşdirilməsi mühüm iqtisadi səmərə verə bilər. Dövlət Proqramlarının icrası aqrar sahədə müsbət nəticələrin əldə olunmasına, məhsuldarlığın və istehsalın yüksəlməsinə şərait yaratmışdır. Regionlarda davamlı inkişafı təmin etmək üçün hazırkı Dövlət Proqramında da kənd təsərrüfatının inkişafı prioritet məsələlərdəndir.
NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASI FLORASINDA BRASSİCACEAE BURNETT. – KƏLƏMKİMİLƏR FƏSİLƏSİNİN ÇOXNÖVLÜ CİNSLƏRİ VƏ FAYDALI XÜSUSİYYƏTLƏRİ
Məqalə Naxçıvan Muxtar Respublikası florasında yayılan Kələmkimilər-Brassicaceae Burnett. fəsiləsinin çoxsaylı növləri özündə cəmləşdirən cinslərindən bəhs olunur. Ərazi florasında fəsilənin Aethionema R.Br.-Pulcuqluot, Alyssum L.-Çuğundurot, Erysimum L.-İsitməotu, İsatis L.-Rəngotu, Lepidium L.-Bozalaq kimi cinsləri 8-13 növlə çoxsaylı cinsləri hesab olunur. Burada sözügedən bitkilərin Azərbaycanın subendem və Naxçıvan florası üçün xarakterik növləri haqqında məlumatlar da verilmişdir. Fəsilənin çoxnövlü cinslərinin faydalı xüsusiyyətləri cədvəl şəklində qeyd olunmuşdur.
ДЕЙСТВИЕ СТИМУЛЯТОРОВ РОСТА НА РАЗВИТИЕ ЧЕРЕНКОВ ШЕЛКОВИЦЫ
Партия и правителъство уделяют особое внимание на развитие шелководства и тутоводства. Шелководство должно занятъ одно из важнейших звенъев селъскохозяйственного производство, значителъно расширятъ производство шелковичных коконов. Размножение черенками шелковицы по економической еффективности имеет многие преимушества по сравнению с вегетативным размножением, т.к не врашиваются подвои и не проводится окулировка. Растения, вырашенные из черенков корнесобственных растений, в своем развитии опережают привитые, дает более высокий урожай листъев. Размножение шелковицы, одревеснейшими черенками являются наиболее быстрый економический метод. Черенковая шелковица позволяет сократит себестоимостъ посадочного материала в 3,5 раза сокрашаются сроки исполъзование земли в откырытом грунте питомника на 2 года. Окорененные черенки после посадки на плантации дают урожай на второй год. Натуральный шелк занимает своеобразное место среди селъскохозяственных продукций. Применяется во многих отраслях народного хозяйства, в военной промышленности, в работах киноматографии, освоении космоса, медицине и. т . д.
İRİBUYNUZLU HEYVANLARDA DIRNAQ XƏSTƏLİYİNİN YAYILMASI
Kənd təsərrüfatının mühüm sahələrindən olan heyvandarlığın intensiv inkişafında onların sağlamlığının qorunmasında baytarlıq sanitariya və gigiyena tədbirlərinin vaxtlı-vaxtında həyata keçirilməsinin çox böyük əhəmiyyəti vardır. Belə ki, heyvanlar vaxtında peyvənd olunduqda, təhlükəli infeksion xəstəliklərin qarşısı alınır, lakin yoluxmayan xəstəliklərdən, həmçinin pododermatitlərdən təsərrüfatlara ciddi ziyan vurulur. Pododermatitlər heyvandarlığın müasir inkişaf dövründə, onların məhsullarının kəmiyyət və keyfiyyət göstəricilərinə, baş sayının artırılmasına, sağlam bala alınmasına, sağlam mal-qaranın yetişdirilməsinə çox ciddi mane olan amillərdən biridir. İribuynuzlu heyvanların dırnaq xəstəliklərinin əmələgəlmə səbəbləri həddən artıq çoxdur. Xəstəliyin əmələ gəlməsində heyvanların yemlənmə, bəslənmə şəraitinin qeyri-qənaətbəxş olması, infeksion xəstəliklərin fəsadları, profilaktik tədbirlərin vaxtlı-vaxtında aparılmaması, dırnağa düzgün qulluq edilməməsi və s. səbəbləri göstərmək olar. Pododermatitlərin əmələ gəlməsində irin törədici bakteriyaların rolu böyükdür. Xəstəliyin əmələ gəlməməsi və onun minimuma endirilməsi üçün profilaktik tədbirlərin vaxtında düzgün aparılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bununla əlaqədar olaraq dırnaq xəstəliyinin yayılma dərəcəsini öyrənmək məqsədilə elmi tədqiqatlar aparılaraq respublikanın Abşeron, Şamaxı, İmişli, Masallı rayonlarının kəndli-fermer təsərrüfatlarında iribuynuzlu heyvanlar cinsindən və növündən asılı olaraq, ümumi baytarlıq müayinəsindən keçirilmişdir. Müayinə nəticəsində həm cins inəklərdə, həm də düyələrdə dırnaq xəstəliyi aşkar edilmişdir. Xəstə və sağlam inəklərdən qan alınaraq morfoloji müayinəyə cəlb edilmişdir.
Məqalədə kriogen maye (soyuq maye) olan helium izotoplarının (2He4 və 2He3) alınması və mühüm fiziki xassələri haqqında geniş məlumatlar verilir. İfrataxıcı maye He II-in kəşfi, onun istilik tutumunun temperaturdan asılılığı, ifrataxıcılıq xassələri, onun təzyiqinin temperaturdan asılılığını xarakterizə edən diaqram haqqında ətraflı məlumatlar şərh edilir. Aşağı temperaturların alınması üsulları geniş şəkildə izah edilir. He II-in ifratistilikkeçirmə xassəsinə malik olması izah edilir. 2He4 və 2He3-ün özlülüyü haqqında konkret faktlar verilir. He II mayesinin praktik tətbiq sahələri göstərilir, ifrataşağı temperaturların dəqiq ölçülməsində ondan istifadə edərək kondensiyalı termometrlərin hazırlanması qaydası şərh edilir.
YÜKSƏK VOLTLU SELEN ELEMENTLƏRİNİN İSTEHSALI VƏ PERSPEKTİVLƏRİ
Son illər cisimlərin elektrik xassələrinin müasir fiziki üsullarla daha dərindən öyrənilməsi bərk və maye cisimlərdə elektronların paylanma, sərbəstləşmə və hərəkəti haqqında yeni düzgün təsəvvürlər yaratmışdır. Bir sıra bərk cisimlər qrupunda sərbəst elektronların (eləcə də, deşiklərin) konsentrasiyasını, sərbəst yaşama müddətini, yürüklüyünü və hərəkətini idarəetmək bacarığı həmin cisimlərin elektrik xassələrini texnikanın tələb etdiyi kimi məqsədəuyğun şəkildə dəyişdirməyə imkan vermişdir. Bu, elektrotexnikanı yeni inkişaf mərhələsinə qaldırmaqdadır. Bunu qeyd etmək kifayətdir ki, yarımkeçiriciləri müasir elektrotexnikanın cəbbəxanası adlandırmaq olar, eləcə də yeni elmi və texniki sahələrin yaranmasında da rolu böyükdür. Yarımkeçiricilər vasitəsilə dəyişən elektrik cərəyanı düzləndirilir, zəif cərəyan gücləndirilir, istilik, adi və radioaktiv şüaların enerjisi elektrikə çevrilir, nüvə hissəcikləri sayılır, zəif elektron seli çoxaldılır, səs enerjisi elektrikə və əksinə çevrilir, elektriklə soyutma əldə olunur, bir sıra kimyəvi reaksiyalarda kataliz aparılır, elektrik xətlərində cərəyan və gərginlik tənzim edilir, mürəkkəb proseslər avtomatlaşdırılır, bir sıra yerlərdə ferromaqnit metallar əvəz edilir və s. Bir sıra təcrübələrə əsaslanaraq müasir fizika təsdiq edir ki, atom müsbət elektrik yüklü nüvədən və mənfi elektrik yüklü elektronlardan təşkil olunmuş mürəkkəb elektrik sistemidir. Elektronlar nüvənin ətrafında mürəkkəb formalı orbitlər üzrə hərəkət edir. Yarımkeçirici düzləndiricilər, eləcə də xüsusi selen düzləndiriciləri üçün istilikkeçirmənin öyrənilməsi elektrikkeçirmə kimi böyük əhəmiyyətə malikdir. Selen düzləndiricilərində düzünə müqaviməti azaltmaq məqsədilə yarımkeçiriciyə az miqdarda xlor, brom, yaxud yod aşqarları vurulur.
FİZİKADAN MƏSƏLƏ HƏLLİ TƏLİMİNİN KEYFİYYƏTİNİN YÜKSƏLDİLMƏSİNDƏ YENİ İNFORMASİYA TEXNOLOGİYALARINDAN İSTİFADƏNİN ROLU
Kompüterdən istifadə etməklə laboratoriya işlərinin layihələndirilməsi və istismarı müasir nəzəriyyə və fizikanın tədrisi metodlarının ən fəal inkişaf edən sahələrindən biridir. Bu məqalə informasiya texnologiyalarının müasir təhsil təcrübəsinə verdiyi töhfəni təhlil edir. Ümumi pedaqoji ilkin şərtlər əsasında fizikadan kompüter modelləşdirmə laboratoriya işinin inkişaf prinsipləri irəli sürülür. Son illərdə fizikanın tədrisi prosesi informasiya təhsil texnologiyalarının tətbiqi ilə əlaqədar olaraq xeyli rəngarəng olmuşdur. Fizika bir elm olaraq həm eksperimental, həm də nəzəri tədqiqatlara eyni dərəcədə əsaslanır. Müvafiq olaraq, fizikanın tədrisi prosesi də elmin həm nəzəri, həm də təcrübi mahiyyətini bərabər şəkildə əks etdirməlidir. Hazırda fizikanın tədrisində istifadə olunan bütün növ təlim məşğələləri az və ya çox dərəcədə bu elmin həm nəzəri, həm də təcrübi xarakterini əks etdirir. Eyni zamanda, hər hansı bir təlim məşğələsini multimedia və kompüter texnologiyalarından, eləcə də onun tətbiqi metodologiyasından istifadə etmədən təsəvvür etmək mümkün deyil.
ELECTRO RECOVERY OF TELLURUM IONS FROM NON-AQUEOUS N-N DIMETHYLFORMAMIDE ELECTROLYTE
The work presents studies of the mechanism of recovery of tellurium ions from non-aqueous N N dimethylformamide. For this, linear and cyclic current-voltage polarization curves have been recorded. The influence on the process of the concentration of tellurium ions, change of potential sweep rate and temperature has been investigated. By recording linear polarization curves, it has been established that the reducing process of tellurium ions is controlled by their diffusion to the cathode surface. The influence of the concentration of its ions in the electrolyte, the rate of change of the potential and the temperature on the tellurium deposition process was studied. By recording the cyclic polarization curve, the potential area where tellurium ions precipitate and its anodic dissolution occurs is determined. It was determined that the increase in the concentration of tellurium ions and the temperature increases the speed of the reduction process of tellurium, and the reduction process itself is controlled by the diffusion of tellurium ions on the cathode surface. To confirm the obtained data, polarization curves have been recorded on a rotating platinum disk electrode. Data received, exactly the linear dependence of ip on the electrode rotation speed (ω) to the power of 0.5, confirms that, that the process of reduction of tellurium electrodes in non-aqueous N-N dimethylformamide is controlled by diffusion polarization.
EKSPERİMENTAL EPİLEPSİYA VƏ ONUN ƏMƏLƏGƏLMƏ DİNAMİKASININ ELEKTROFİZİOLOJİ TƏDQİQİ
Tədqiqat işi eksperimental epilepsiya fonunda beyin elektrik aktivliyinin tədqiqinə həsr edilib. Elektrofizioloji tədqiqatlar dovşanlar üzərində aparılmışdır. İntakt və eksperimental epilepsiya yaradılmış təcrübə heyvanlarda görmə analizatorunun strukturlarında elektrik aktivliyi qeydə alınmış və müqayisəli şəkildə təhlil edilmişdir. Elektrofizioloji tədqiqatlarda elektroensofaloqrafik metoddan istifadə edilmişdir. Eksperimental epilepsiya modeli amiqdalaya penisillin məhlulunun yeridilməsi ilə yaradılmışdır. Əldə edilən materialların analizində müəyyən edilmişdir ki, penisillin məhlulunun heyvanların amiqdalasına daxil edilməsi uzunmüddətli konvulsiv aktivliyin inkişafına səbəb olur. Eksperimental epilepsiyada konvulsiv fəaliyyət tutmaları tezliyində və müddətində müəyyən dinamikaya malikdir.
ALZHEİMER XƏSTƏLİYİNİN EKSPERİMENTAL MODELİNDƏ TORLU QİŞADA HİSTOLOJİ DƏYİŞİKLİKLƏRƏ SARIKÖKÜN TƏSİR EFFEKTİNİN TƏDQİQİ
Eksperimental Alzheimer xəstəliyinin heyvan modellərində tor qişanın histoloji tədqiqatları xəstəliyin erkən mərhələlərində müəyyən edilməsi üçün əvəzsiz olduğunu sübut edir. Bitki antioksidantların xəstəliyin reabilitasiyasına təsiri retinanın histoloji analizi ilə müəyyən edilə bilər. Alzheimer xəstəliyinin eksperimental modeli Olfaktör bulbektomiyadan istifadə etməklə yaradılmışdır. Bitki mənşəli maddələrin neyrodegenerativ xəstəliklərə təsirini öyrənmək məqsədi ilə eksperimental heyvanlara sarıkök məhlulu verilmişdir. Torlu qişanın histoloji analizi, bulbektomiyadan sonra nəzarət heyvanlarında, bulbektomiya edilmiş və sarıkök verilmiş heyvanlarda müqayisəli şəkildə təhlil edilmişdir. Əldə edilən histoloji materiallar göstərir ki, sarıkök bulbekemiya edilmiş heyvanların tor qişasında histoloji dəyişikliklərə neyroprotektiv təsir göstərir.
RİSKLƏRİN AZALDILMASININ ƏSAS METODLARINDAN OLAN DİVERSİFİKASİYANIN İNVESTİSİYA QOYULUŞUNDA ROLU
Diversifikasiya, kapitalın və investisiyanın kapital riskini azaltmaq üçün müxtəlif obyektlər arasında paylanması və investisiya portfellərinin davamlılığını artırmaq üçün güclü strategiyadır. Diversifikasiya strategiyası investorlara bir aktiv sinfinin və ya bazarın performansındakı dalğalanmaların digər aktiv sinifləri və ya bazarları ilə kompensasiya oluna biləcəyi balansı təmin edir. Bu, çox vaxt riski azaltmağa və uzunmüddətli investisiya məqsədləri olan investorlar üçün portfelin sabitliyini artırmağa kömək edir. Bununla belə, diversifikasiya strategiyası riski tamamilə aradan qaldırmır və hər bir investisiya qərarının diqqətlə nəzərdən keçirilməsini tələb edir. Bu məqalə investisiya sahəsində diversifikasiyanın fundamental və strateji əhəmiyyətini araşdırır. Maliyyə bazarları təkamül etməyə davam etdikcə və saysız-hesabsız problemlər ortaya çıxdıqca, effektiv risklərin idarə edilməsinə ehtiyac hər şeydən üstün olur. Bu bazarların dinamik mənzərəsində risk investorlar üçün həmişə mövcud olan yoldaşdır. Bununla belə, riskin azaldılması sənətinə yiyələnmək, investisiya strategiyasının uğuruna əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə biləcək mühüm bacarıqdır. Bu məqalə riskin azaldılmasında və daha davamlı investisiya portfelinin təşviqində diversifikasiyanın əsas rolunu araşdırır. Eyni zamanda, bu məqalədə riskin azaldılması prosesində istifadə olunan əsas metodlardan olan diversifikasiyanın investisiya qoyuluşlarında əhəmiyyəti, gücü, əsas formaları, investisiyaların diversifikasiyasının müsbət və mənfi tərəfləri haqqında geniş məlumat verilir. İnvestisiya çoxumuz üçün sərvət yaratmağın açarıdır. İnvestisiyaların diversifikasiyası investorlara öz vəziyyətləri üçün artım və risk arasında düzgün tarazlığa nail olmaqda kömək etmək üçün mühüm vasitədir.
MÜHASİBAT UÇOTU SİSTEMİNDƏ İDARƏETMƏ QƏRARLARININ QƏBUL EDİLMƏSİ
Elmi məqalədə mühasibat uçotu sistemində qərarların qəbulu prosesində müəssisənin qarşısında duran məqsəd və vəzifələrin müəyyən edilməsi araşdırılmışdır. Qeyd edilmişdir ki, təcrübədə, qərarların qəbulu müəssisənin məqsədlərinə ən çox cavab verən bir sıra alternativ variantların müqayisəli qiymətləndirilməsi və ən optimalın seçilməsini nəzərdə tutur. Məqalədə qeyd edilir ki, düzgün qərarın qəbul edilməsində əvvəl məqsədi müəyyən etmək yaxud rəhbərliyi müəssisə fəaliyyətinə istiqamətləndirmək lazımdır ki, bu da bu və ya digər varianta üstünlük verilməsinə kömək edər. Məqalədə mühasibat idarəetmə uçotu sistemində qərarların qəbul edilməsi müxtəlif metodların köməyilə həyata keçirilməsi fikri vurğulanır Qeyd edilir ki, qərarların qəbul edilməsinin kollektiv metodu daha üstün və əlverişli sayıla bilər. Strateji xarakter daşıyan qərarların qəbul edilməsi hallarında xərclərin və nəticələrin diskontlaşdırma metodlarından, müxtəlif metodiki əsasda hesablanan göstəricilər sistemindən istifadə edilir.
FOSTERING INNOVATION ECOSYSTEMS: THE ROLE OF KNOWLEDGE ECONOMY IN REGIONAL DEVELOPMENT
This study investigates the impact of the knowledge economy on regional economic development, focusing on the role of human capital, innovation, and collaborative networks in fostering growth. Employing a desk research on literature related to the topic, the research highlights the importance of education and skill development in enhancing economic performance. Key findings reveal that knowledge-based strategies, supported by academia-industry-government collaborations, significantly contribute to creating vibrant innovation ecosystems. The research acknowledges limitations, such as the scope of regions studied, and suggests future directions, including exploring the impact of digital technologies and policy interventions on regional disparities. The study's originality lies in its comprehensive approach to integrating the knowledge economy's principles into regional development strategies, offering insights for policy formulation and strategic planning to leverage intellectual assets and innovation for sustainable growth.
VİRTUALLAŞMANIN VƏTƏNDAŞ AKTİVLİYİNƏ TƏSİRİ: HAKTİVİZMİN MÜSBƏT VƏ MƏNFİ TƏRƏFLƏRİ
Virtuallaşmanın cəmiyyət üzvlərinə təqdim etdiyi geniş imkanlar heç də hər bir zaman hüquqa uyğun davranışlar üçün istifadə olunmur. Belə ki, virtual məkan vətəndaş aktivliyinin artmasına səbəb olan bir məkan kimi bir çoxları tərəfindən qeyri-leqal məqsədlər üçün istifadə edilir. Belə davranış formalarından biri kimi haktivizmin müsbət tərəfləri olsa da, onun səbəb olduğu nəticələr insan hüquq və azadlıqlarının təminatı baxımından müsbət qarşılana bilməz. Məqalədə virtual reallıq formaları, onların təsiri ilə formalaşan vətəndaş aktivliyi, haktivizmin əsas xüsusiyyətləri və onun kibercinayətlərdən fərqli cəhətləri araşdırılmış, haktivizmin qarşısının alınmasında informasiya mədəniyyətinin rolu tədqiq edilmişdir.
CƏMİYYƏT HƏYATINDA SİYASİ SFERANIN ROLU VƏ YERİ
Məqalədə cəmiyyət həyatında siyasi sferanın yeri və rolu təhlil edilir. Siyasət dövlətin, insanların və dövlətin, insanlar və sosial qrupların fəaliyyəti və ünsiyyəti ilə əlaqələndirilir. Siyasəti həyata keçirən dövlətin xarakter xüsusiyyətləri, hakimiyyət strukturlarının formaları araşdırılır. Cəmiyyətin, “siyasi mühiti” anlayışına tərif verilir. Siyasi rejim forması kimi demokratiya və totalitarizmin xüsusiyyətləri, siyasi mühitdə “dövlət” və “vətəndaş cəmiyyəti” anlayışları arasında fərqlər müəyyənləşdirilir. Belə nəticəyə gəlinir ki, totalitar rejimdə bir növ vətəndaş cəmiyyətinin dövlət tərəfindən mənimsənilməsi baş verir. Yalnız demokratik rejim dövlətlə vətəndaş cəmiyyəti arasında balanslaşdırılmış və ahəngdar münasibətlərin mexanizmini formalaşdırmağa qadirdir.
ИСТОРИКО-ГЕОГРАФИЧЕСКИЕ ИССЛЕДОВАНИЯ КАСПИЙСКОГО МОРЯ С ДРЕВНЕЙШИХ ВРЕМЕН ДО НАЧАЛА 20 ВЕКА
Изучение Каспийского моря является важной в научном и практическом отношении задачей. Особенно это актуально в нынешнюю эпоху когда значимость этого водоема приобрела большую важность для стран расположенных вокруг него. Каспийское море с древних времен привлекало внимание, как путешественников так и ученых историков и географов. Главное заключалось в том, что это море находясь на стыке между Европой и Азией, как бы соединяло эти два континента. Каспий был важной частью великого шелкового пути и поэтому был подвержен тщательному изучению, как его физико географической так и социально-экономической составляющей. С древних времен море играло значительную роль в установлении контактов между различными народами, Каспийское море не было исключением, поэтому играло роль моста межкультурного общения народов проживающих на его берегах.
“ERMƏNİ VİLAYƏTİ” NİN YARADILMASI TARİXİ COĞRAFİYAMIZA EDİLƏN QƏSDDİR
Məqalədə Rusiya ilə İran arasında imzalanmış Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrindən sonrakı hadisələrdən bəhs olunur. Məqalədə tarixi coğrafi faktlar ortaya qoyulmuş, “Erməni vilayəti”nin ərazisi, sərhədləri dəqiqliklə göstərilmişdir. 1813-cü ildə Rusiya ilə İran arasında imzalanmış Gülüstan müqaviləsindən sonra da bu dövlətlər arasındakı münasibətlər gərgin olaraq qalırdı. XIX əsrin əvvəllərində böyük dövlətlər, başda Rusiya imperiyası olmaqla öz çıxarlarına və mənafelərinə görə Cənubi Qafqazda möhkəmlənmək, bu bölgədə söz sahibi olmaq istəyirdilər. Azərbaycan II Rusiya-İran müharibəsindən sonra, daha dəqiq desək, Türkmənçay müqaviləsinə görə iki yerə parçalandı. Rusiya çarı I Nikolay Azərbaycanın tərkib hissəsi olan Naxçıvanda və qədim Türk yurdu olan İrəvan ərazisində qondarma “Erməni vilayəti” yaratdı. “Erməni vilayəti”nin yaradılması ilə Azərbaycanın tarixi-coğrafiyasına böyük dəyişiklik edildi.
ERMƏNİLƏRİN “XRİSTİANLIĞIN İLK ŞƏHİD MİLLƏTİ” İDDİASI VƏ ONUN BEYNƏLXALQ SİYASƏTDƏ YERİ
Məlum olduğu kimi, heç bir hüquqi və elmi əsası olmayan erməni iddiaları tamamilə mifoloji düşüncələr üzərində qurulub möhkəmlənmişdir. Həmin iddialardan biri də “xristianlığın ilk şəhid milləti” iddiasıdır. Ümumiyyətlə, ermənilər region dövlətlərinə qarşı ərazi iddialarını qanuniləşdirmək və törətdikləri əməllərə bəraət qazandırmaq üçün din amilini başlıca silah olaraq əldə tuturlar. Həmin strategiyanın əsası isə bundan ibarətdir: dünya ictimaiyyətinin gözündə “dünyanın ilk xristian etnosu və dövləti”, “xristianlığın Qafqazdakı varisləri və qalası”, “xristianlığın ilk şəhid milləti” kimi obrazların yaradılması. Şübhəsiz ki, bu strategiyanın pərdə arxasında müəyyən gizli planlar yatır. Məqalədə ermənilərin “xristianlığın ilk şəhid milləti” iddiası və onun beynəlxalq siyasətdəki yeri bütün təfsilatı ilə araşdırılaraq təhlil edilmişdir.
“xristianlığın ilk şəhid milləti” iddiası
KƏNGƏRLİ ETNONİMİNİN NAXÇIVAN TOPONİMLƏRİNƏ TƏSİRİ VƏ ONLARIN ETİMOLOJİ TƏHLİLİ
Məqalədə Kəngərli tayfa adı ilə bağlı yaranan Naxçıvan ərazisinə daxil olan toponimlərdən və bu toponimlərin etnolinqvistik təhlilindən bəhs olunur. Tayfa adları ilə bağlı yaranan toponimlər etnotoponim hesab olunur. Etnonim səciyyəli toponimlərin yaranmasında qədim türk tayfa, nəsil, xalq, tirə, qəbilə adları əsas rol oynayır. Ərazidə mövcud olan Kəngərli tayfa adı ilə sıx bağlı olan bu toponimlərin, xüsusilə də oykonimlərin qədim mənbələrdə mövcudluğu araşdırılmış və bu faktlar məqalədə öz əksini tapmışdır. Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisinə daxil olan Kəngərli tayfa adı ilə bağlı yaranan-etnonim səciyyəli toponimlərdən bir neçəsi (Qarabağlar, Qaraxanbəyli, Qalasər, Yurdçu-Girdəsər, Ərəfsə, Kəmərli, Xal-xal, Türkeş) etnolinqvistik təhlili aparılmışdır.
NAXÇIVAN TAR MƏKTƏBİNİN XALQ ÇALĞI ALƏTLƏRİ İFAÇILIĞINDA TUTDUĞU YER
Məqalədə Naxçıvanda yaşayıb-yaratmış peşəkar musiqiçilərin tar alətinin geniş şəkildə inkişaf etməsindən və onun nəticəsində tarın böyük inkişaf yolu keçməsindən ətraflı surətdə bəhs olunur.
GÖRKƏMLİ KAMANÇA İFAÇISI, USTAD SƏNƏTKAR HABİL ƏLİYEV
Bəşəriyyətin yaşı qədər tarixi olan musiqi insanlığın kəşf etdiyi ən əsrarəngiz dəyərlərdəndir. Gözəl musiqilərin səsləndirilməsi üçün hər bir xalq öz ruhuna uyğun musiqi aləti kəşf edib. Beləliklə, çox sayda sirli, sehirli musiqi alətləri yaranıb ki, bunlardan biri səsi ilə insan qəlbinin tellərini titrədən, sanki ana laylasını xatırladan kamançadır. Azərbaycan muğamlarını nəsildən-nəslə varislik yolu ilə ənənəvi şəkildə ötürən sazəndələr vardır ki, onların hər biri bu şərəfli yolda öz dəsti-xətti, ifaçılıq prinsipi ilə seçilən musiqiçilərdən olmuşlar. Belə musiqiçilərimizdən biri də Azərbaycan Respublikasının xalq artisti, “Şöhrət” və “İstiqlal” ordenli ustad sənətkar, mahir kaman ifaçısı Habil Əliyevdir. “Görkəmli kamança ifaçısı, ustad sənətkar Habil Əliyev” başlığı altında təqdim olunan məqalədə özünəməxsus ifa prinsipi ilə seçilən Habil Əliyevin yaradıcılıq yolu izlənilir, ustad sənətkarın alətin üzərində apardığı rekonstruksiya işi haqqında danışılır. Muğam ifaçılığında öz dəsti-xətti, ifa üslubu olan ustad sənətkar, Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafında əhəmiyyətli töhfələr vermişdir. Belə ki, sənətkar Azərbaycan simli yaylı musiqi aləti olan kamançanın səslənməsinə yeni xallar və rənglər qatmış, eyni zamanda onun konstruktiv quruluşunda dəyişikliklər edərək ifa imkanlarını genişləndirmişdir. Belə ki, ustadın kamança musiqi alətində etdiyi rekonstruksiya işi onun ifasının özəlliyinə də təsir etmişdir. Muğam ifaçılığında ustad sənətkar daxilindən gələn, onun idrak təfəkküründən süzülən səsləri əldə etmək üçün alətdə təkmilləşmə işi aparmaq məcburiyyətində qalır. Xalq artisti öz alətində daxilindən, ruhi aləmindən gələn səsləri əldə etmək üçün mövcud olan alətin qolunu qısaltmışdır. Standart uzunluğu 29 sm olan kamança yaylı musiqi alətinin qolunu iki sm qısaldaraq 27 sm etmişdir. XX əsrin ikinci yarısında xüsusilə tar və kamança ifaçılığı daha yüksək inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Azərbaycan kamança ifaçılığı tarixinə nəzər saldıqda milli alətlərimizin görkəmli ustad ifaçılarının özünəməxsus ifa üslub keyfiyyətlərinə malik olduğunu görə bilərik. Bu ifaçılardan Habil Əliyev və bir çox peşəkar ifaçılar bu alətlərin çalğı texnikasını, ifaçılıq imkanlarını daha yüksək səviyyəyə qaldırmışlar və onların ifalarında sənətə estetik yanaşma üstünlük təşkil edir.
ОБЩИЕ ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ХАРАКТЕРИСТИКИ НЕЙРОБИОЛОГИЧЕСКИХ МЕТОДОВ
Основная цель статьи-исследование общепсихологических характеристик нейробиологических методов. Методы, используемые для младших школьников, должны соответствовать тенденциям времени. Одной из проблем при выборе методов обучения, применяемых в начальных классах, является вопрос о том, как пробудить в учащемся постоянный интерес к учебе, знаниям и исследованиям. Другими словами, как усилить познавательную деятельность этого ученика. Необходимо понимать, что невозможно донести до детей все важные достижения науки и научить всему сразу. В начальных классах учителю следует выбирать эффективные методы обучения, чтобы учащиеся могли приобретать эти знания самостоятельно, а также развивать свои навыки, используя различные средства обучения. Кроме того, не следует игнорировать вопрос формирования интеллектуальных, коммуникативных и творческих навыков и научного мировоззрения у студентов, соответствующих реалиям жизни.
ŞAGİRDLƏRİN TƏLİMDƏ GERİDƏ QALMASININ SOSİAL-PSİXOLOJİ SƏBƏBLƏRİ
Məqalədə gənc nəslin tərbiyəsində, onların şəxsiyyət kimi formalaşmasında təlim fəaliyyətinin rolu və əhəmiyyəti açıqlanır. Təlim prosesinin necə təşkili və qurulmasından asılı olaraq şagirdlərin müvəffəqiyyətlə oxuduqlarından və öyrənməyə qabilliyin müxtəlifliyindən bəhs olunur. Eyni zamanda, şagirdlərin bilikləri və təlim fəaliyyəti tərzlərini nə dərəcədə mənimsəmələri göstərilir. Bununla yanaşı olaraq, bəzi şagirdlərin təlim materialını yaxşı qavramamasından, öyrənməkdə çətinlik çəkmələrindən və nəticədə təlim fəaliyyətində öz yoldaşlarından geri qalmalarından bəhs olunur. Həmçinin şagirdlərin təlim fəaliyyətində sinif yoldaşlarından geridə qalaraq müvəffəqiyyət qazana bilməmələrinin səbəbləri xüsusilə vurğulanır. Bu səbəblər sosial və psixoloji səbəblər olduğu qeyd olunur. Məqalədə təlimdə geridə qalan şagirdlərin düzgün şəkildə inkişaf etdirilməsi yolları və vasitələri açıqlanmışdır. Həmçinin geridə qalan şagirdlərlə dərs aparan müəllimlərin qarşısında duran vəzifələrdən bəhs edilmiş və təlimdə geridə qalan şagirdlərlə səmərəli pedaqoji tədbirlər keçirməyin əhəmiyyəti vurğulanmışdır.
AZƏRBAYCAN VƏ İNGİLİS DİLLƏRİNDƏ FRAZEOLOGİZMLƏRİN SİNTAKTİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ
Məqalədə Azərbaycan və ingilis dillərinin frazeologiyasından danışılır. Bu məqsədlə hər iki dildəki cümlə xarakterli frazeoloji vahidlər ön plana çəkilir. Həmin dil faktlarının sintaktik mövqeyinə münasibət bildirilir. Azərbaycan və ingilis dillərində cümlə şəklində olan frazemlərin araşdırılması göstərir ki, onların içərisində daha çox adi intonasiya ilə deyilən fikirlər əsas yer tutur. Yəni frazeoloji vahidlər içərisində cümlənin məqsəd və intonasiyaya görə növlərindən daha çox nəqli cümlələrə rast gəlirik. Tədqiqat nəticəsində məlum olur ki, ingilis və Azərbaycan dillərində həm qarşılığı olan, həm də məna fərqinə görə seçilən frazeoloji cümlələr vardır. Məqalədə irəli sürülən elmi-nəzəri fikirlər hər iki dildən alınmış faktlarla əsaslandırılır.
Digər xalqlarla dostluq əlaqələri Azərbaycan xalqı üçün tarix boyu əsas prioritet olub. Xüsusilə, tarix boyu qonşu xalqlarla çox yaxın və səmimi münasibətlərimiz mövcud olub. Məhəmməd ibn Hinduşah Naxçıvani öz dövrünün müxtəlif xalqlarının dilləri, adət-ənənələri, dinləri və mədəniyyətləri haqqında ensiklopedik biliyə malik idi. Azərbaycan xalqının görkəmli nümayəndəsi olan M.Naxçıvani özünün “Sihahül-fürs” lüğətində başqa xalqlara məxsus bəzi dialekt sözlər haqqında da məlumat vermişdir. O dövrdə yaşamış müxtəlif xalqların mədəniyyətlərini daha dərindən başa düşmək üçün bu leksemləri ehtiva edən sözləri araşdırmaq və öyrənmək xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Lüğətdə Türk şəhərlərinin bir çoxunda məskunlaşan tarixi xalqların dialektləri haqqında məlumat verilir. “Sihahül-fürs” lüğətini həm şərqşünaslıq, həm də Türk dünyası üçün dəyərli mənbə hesab etmək olar.
СРАВНИТЕЛЬНОЕ ИЗУЧЕНИЕ ПОРЯДКОВЫХ ЧИСЛИТЕЛЬНЫХ В РУССКОМ И АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ ЯЗЫКАХ
В данной статье описаны способы образования порядковых числительных, их синтаксическая роль в предложении, правила склонения и морфологические признаки. В.В.Виноградов определял порядковые слова как порядковые относительные прилагательные, считая, что совпадающая с именами прилагательными система склонения порядковых числительных, их согласуемость в роде, числе и падеже с именами. В соответствии с грамматиками русского языка порядковые лексемы, отнесенные к классу числительных, квалифицируются как слова, которые указывают на место в счетном ряду, они выступают показателями порядкового номера некоторого объекта в исчислимом множестве.